KENDİ GELENEĞİMİZ
On İki Hayvanlı
Türk Takvimi.
Türkler, Çin takvimiyle aynı on iki yıllık döngüyü kendi hayvan adlarıyla kullandı: sıçgan, ud, bars, tavışgan, lu, yılan, yund, kon, biçin, takıgu, it, tonguz. Bu adları XI. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti't-Türk'te kaydetti; Orhun yazıtları da olayları bu takvimle tarihler.
Yıl ne zaman başlıyor?Türkçe kaynakların çoğu "Nevruz" der, en eski tarihli yazıt kayıtları ise yılın Şubat başında döndüğünü gösteriyor. Bu yüzden varsayılan sınır Lìchūn (~4 Şubat); formdan Nevruz'a çevirebilirsin. Hangi kaydın ne dediğini sonucun altında tek tek yazıyoruz. İki kural yalnızca Ocak ile Mart arası doğumlarda farklı sonuç verir.
Türk takvimi ve on iki hayvanlı yıl
On iki hayvanlı takvim Türkler arasında en az sekizinci yüzyıldan beri kullanılıyor. Orhun ve Uygur yazıtlarında yıllar bu adlarla anılır; Kaşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti't-Türk'te takvimi ayrıntısıyla anlatır ve hayvan adlarının Türkçe karşılıklarını verir. Yani bu takvim Türk kültürüne sonradan girmiş bir öğe değil, yerleşik bir gelenektir.
Sıralama Çin takvimiyle aynıdır ama adlandırma ve bazı yorumlar farklıdır. Bu sayfa yıl hayvanını, elementini ve geleneksel yorumunu birlikte veriyor.
Hicri takvim
Hicri takvim ay yılına dayanır: on iki ay döngüsü yaklaşık 354 gün eder, yani güneş yılından on bir gün kısadır. Bu yüzden hicri aylar mevsimlere sabitlenmez ve her yıl yaklaşık on bir gün geriye kayar. Ramazan otuz üç yılda bir bütün mevsimleri dolaşır.
Buradaki dönüştürme aritmetik hicri takvimi kullanıyor. Gerçek hilal gözlemine dayanan takvimlerde bir günlük fark olabilir; resmî işlerde ilgili kurumun ilan ettiği tarihi esas al.
Ebced hesabı
Ebced, Arap alfabesinin her harfine bir sayı değeri veren geleneksel bir sistemdir. Adı, harflerin eski sıralamasının ilk dört harfinden gelir: elif, be, cim, dal. Osmanlı kültüründe yaygın bir kullanımı vardır: tarih düşürme. Bir binanın yapım yılı, bir kişinin vefat tarihi, bir kitabın tamamlanışı, hepsi harflerinin sayı değeri toplamı o yılı veren bir mısrayla kaydedilirdi. Cami kitabelerinde bugün de görülür.
Ebced astroloji değildir. Gökcismi konumuyla ilgisi yoktur; harf ve sayı üzerine kurulu ayrı bir gelenektir. Bu ayrımı belirtmek gerekiyor, çünkü isimden yola çıkan hesapların astrolojiyle karıştırılması yaygın.
Yıldızname nedir?
Yıldızname, isim ve anne adından yola çıkarak yorum üreten geleneksel bir Osmanlı-Türk fal sistemidir. Ebced hesabıyla akrabadır. Astrolojiden ayrıdır: astroloji gökcismi konumuna, yıldızname harf değerine bakar. Klasik astrolojide soruyu soran kişiyi ismi değil, haritanın birinci ev yöneticisi temsil eder; isim hiç kullanılmaz. Soru sormak istiyorsan soru astrolojisi sayfası gökyüzüne bakar, isme değil.
Rumi takvim
Rumi takvim, Osmanlı'nın malî işlerde kullandığı güneş takvimidir. Julien takvimine dayanır ve yılbaşı mart ayındadır. Hicri takvimin mevsimlere sabitlenmemesi vergi ve maaş hesaplarında sorun çıkardığı için on yedinci yüzyıldan itibaren yaygınlaşmıştır. Cumhuriyet 1926'da miladi takvime geçmiştir.
Sınırları
Tarih dönüştürmeleri hesaptır ve doğrulanabilir. Yıl ve kişilik yorumları ise kültürel gelenek olarak sunuluyor; tahmin değil. Kaynaklar için yöntem sayfasına bakabilirsin.